پرامپت چیست؟ معنی پرامپت در هوش مصنوعی، اجزا، انواع و مثال

پرامپت متن یا دستوری است که به مدل هوش مصنوعی می‌دهید تا بگویید چه کاری انجام دهد، با چه اطلاعاتی کار کند، چه محدودیت‌هایی را رعایت کند و پاسخ را در چه قالبی تحویل دهد. هر چیزی که در کادر ChatGPT، Claude، Gemini یا یک ابزار ساخت تصویر تایپ می‌کنید یک پرامپت است و کیفیت پاسخ تا حد زیادی به روشنی همین متن بستگی دارد.

در این راهنما معنی پرامپت، اینکه مدل به زبان ساده چطور آن را می‌خواند، اجزای یک پرامپت خوب، انواع پرامپت از سؤال ساده تا پرامپت تصویر و پرامپت سیستمی، و مثال‌هایی از زندگی روزمره، کار و درس را می‌بینید. مثال‌ها آموزشی‌اند و نتیجه آزمون ثبت‌شده نیستند؛ خروجی هر ابزار با نسخه و تنظیماتش فرق می‌کند.

پرامپت چیست؟

پرامپت ورودی شما به مدل هوش مصنوعی است: یک سؤال، یک دستور، یک متن برای ویرایش، یا ترکیبی از همه این‌ها. وقتی در ChatGPT می‌نویسید «این ایمیل را رسمی‌تر کن» و متن ایمیل را زیرش می‌گذارید، کل این پیام پرامپت شماست.

پرامپت فقط برای چت‌بات‌ها نیست. در ابزارهای ساخت تصویر مثل Midjourney یا بخش تصویرسازی ChatGPT و Gemini، پرامپت توصیف تصویری است که می‌خواهید. در ابزارهای ساخت ویدیو، توصیف صحنه و حرکت دوربین است. در برنامه‌هایی که توسعه‌دهنده‌ها می‌سازند، بخشی از پرامپت را کاربر هرگز نمی‌بیند؛ مثلاً دستورهای ثابتی که رفتار یک دستیار پشتیبانی را تعیین می‌کنند.

یک تعریف کاربردی‌تر: پرامپت همه اطلاعاتی است که مدل برای ساختن پاسخ در اختیار دارد. هرچه این اطلاعات کامل‌تر و روشن‌تر باشد، مدل کمتر حدس می‌زند.

پرامپت یعنی چه و معادل فارسی آن چیست؟

کلمه انگلیسی prompt در معنای عمومی یعنی «تلنگر» یا «اشاره‌ای که کسی را به گفتن یا انجام کاری وادارد». در تئاتر به کسی که متن را آهسته به بازیگر یادآوری می‌کند prompter می‌گویند. در کامپیوتر هم سال‌ها به علامتی که خط فرمان برای دریافت دستور نشان می‌دهد prompt گفته می‌شد.

در هوش مصنوعی، پرامپت همان «دستور» یا «درخواست» شماست. در فارسی گاهی «دستور»، «فرمان» یا «درخواست» هم می‌گویند، اما خود کلمه «پرامپت» رایج‌تر شده و در این راهنما هم از آن استفاده می‌کنیم. «پرامپت‌نویسی» یعنی مهارت نوشتن همین دستورها.

مدل هوش مصنوعی چطور پرامپت را می‌خواند؟

مدل زبانی پرامپت را می‌خواند و بر اساس الگوهایی که از حجم زیادی متن یاد گرفته، محتمل‌ترین ادامه را تکه‌تکه می‌سازد. فکر شما را نمی‌خواند و فقط به متنی دسترسی دارد که در اختیارش گذاشته‌اید. چند نکته ساده از همین سازوکار نتیجه می‌شود:

• آنچه ننوشته‌اید وجود ندارد. اگر نگویید مخاطب کیست یا خروجی کجا استفاده می‌شود، مدل یک فرض عمومی جایگزین می‌کند.
• کل گفت‌وگو هم بخشی از پرامپت است. در یک چت، پیام‌های قبلی شما و پاسخ‌های مدل هم دیده می‌شوند. به همین دلیل پیام پیگیری مثل «کوتاه‌ترش کن» معنا دارد. در گفت‌وگوی تازه، معمولاً آن سابقه نیست، مگر ابزارتان قابلیت حافظه داشته باشد که باید تنظیمات خودش را ببینید.
• حجم پرامپت حد دارد. هر مدل مقدار محدودی متن را هم‌زمان در نظر می‌گیرد. در متن‌های خیلی طولانی ممکن است بخشی از دستورها کم‌رنگ شوند.
• دانش مدل تاریخ دارد. مدل بدون جست‌وجوی وب از رویدادها و قیمت‌های بعد از آموزش خود خبر ندارد.
• مدل ممکن است با اطمینان اشتباه کند. وقتی اطلاعات کافی ندارد، ممکن است پاسخی باورپذیر اما نادرست بسازد. پرامپت خوب این خطر را کم می‌کند، نه صفر.

پس پرامپت‌نویسی بیشتر از اینکه «کلمه جادویی» پیدا کردن باشد، شبیه سپردن کار به یک همکار تازه‌وارد باهوش است: هرچه توضیح شما روشن‌تر باشد، کار بهتر انجام می‌شود.

پرامپت فقط یک سؤال نیست

سؤال ساده هم پرامپت است، اما پرامپت مفید معمولاً بیش از یک سؤال است. پرسش «برای من یک برنامه بازاریابی بنویس» هدف کلی دارد، اما زمینه و معیار موفقیت را مشخص نمی‌کند. اگر نوع کسب‌وکار، مخاطب، بودجه، بازه زمانی و قالب خروجی را اضافه کنید، مدل فضای تصمیم‌گیری محدودتر و قابل‌کنترل‌تری خواهد داشت.

مقایسه کنید:

برای من یک برنامه بازاریابی بنویس.

برای یک فروشگاه اینترنتی کوچک لوازم تحریر یک برنامه بازاریابی سه‌ماهه بنویس.
مخاطب: دانش‌آموزان و والدین آن‌ها در آستانه بازگشایی مدارس.
بودجه تبلیغ پولی نداریم و فقط اینستاگرام و تلگرام داریم.
خروجی: جدولی با سه ستون «ماه»، «کار اصلی» و «معیار سنجش».

هر دو پرامپت‌اند، اما دومی پاسخی می‌گیرد که می‌شود همین فردا اجرایش کرد.

اجزای اصلی پرامپت چیست؟

یک پرامپت کامل معمولاً شش جزء دارد. لازم نیست همیشه همه را بنویسید؛ برای سؤال ساده یکی دو جزء کافی است، اما برای کار جدی هرچه اجزای بیشتری روشن باشد، حدس کمتری لازم است.

1. هدف: نتیجه نهایی چیست؟ نه نام فعالیت، بلکه چیزی که تحویل می‌گیرید.
2. زمینه: مدل برای فهم مسئله چه چیزی باید بداند؟ مخاطب، موقعیت، کاری که قبلاً شده.
3. ورودی: داده یا متن اصلی کدام است؟ بهتر است از دستور جدا باشد.
4. محدودیت: چه چیزهایی باید یا نباید در پاسخ باشد؟ طول، لحن، منابع مجاز.
5. قالب: پاسخ جدول، فهرست، کد یا متن پیوسته باشد؟
6. معیار: پاسخ خوب را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

این شش جزء را در یک نمونه ببینید:

هدف: یک پیام کوتاه برای اطلاع‌رسانی تعطیلی دو روزه کارگاه بنویس.
زمینه: مشتری‌های ما خیاط‌ها و تولیدی‌های کوچک‌اند و سفارش‌هایشان معمولاً عجله‌ای است.
ورودی: تاریخ تعطیلی [تاریخ]، علت: [علت]، آخرین روز ثبت سفارش: [تاریخ].
محدودیت: حداکثر ۵۰ کلمه، مؤدب ولی خودمانی، بدون عذرخواهی اغراق‌آمیز.
قالب: یک پیام آماده ارسال در پیام‌رسان.
معیار: مشتری فقط با یک بار خواندن بفهمد تا کی می‌تواند سفارش بدهد.

روش نوشتن هر کدام از این اجزا را قدم‌به‌قدم و با مثال‌های کامل در راهنمای نوشتن پرامپت حرفه‌ای آورده‌ایم.

انواع پرامپت کدام‌اند؟

پرامپت‌ها را می‌شود بر اساس شکل و کاربرد دسته‌بندی کرد. این دسته‌ها مرز سفت‌وسختی ندارند و یک پرامپت خوب اغلب ترکیبی از چند نوع است.

۱. پرامپت دستوری

کاری را مستقیم می‌خواهید: «این متن را به فارسی روان ترجمه کن»، «این پاراگراف را خلاصه کن». رایج‌ترین نوع پرامپت است.

۲. پرامپت پرسشی

سؤالی می‌پرسید: «فرق اجاره و رهن کامل چیست؟». برای یادگیری و توضیح مفید است، اما برای اطلاعات حساس مثل قانون، پزشکی یا مالیات باید پاسخ را با منبع معتبر بررسی کنید.

۳. پرامپت تکمیلی

شروع متنی را می‌نویسید تا مدل ادامه دهد؛ مثلاً جمله اول یک داستان یا ابتدای یک جدول. این روش وقتی مفید است که بخواهید سبک یا ساختار دقیقی را ادامه دهد.

این جدول را با همین ستون‌ها برای پنج شهر دیگر ایران ادامه بده:
شهر | سوغات معروف | بهترین فصل سفر
اصفهان | گز | بهار

۴. پرامپت نقش

از مدل می‌خواهید از زاویه یک نقش مشخص کار کند: «مثل یک مصاحبه‌کننده منابع انسانی از من سؤال بپرس». نقش وقتی مفید است که معیار یا زاویه بررسی را تعیین کند، نه وقتی فقط عنوانی پرطمطراق باشد.

۵. پرامپت با نمونه (few-shot)

یک یا چند نمونه از ورودی و خروجی مطلوب را نشان می‌دهید تا مدل الگو را تکرار کند. برای لحن، دسته‌بندی و قالب‌های خاص بسیار مؤثر است. این روش و نقطه مقابلش، یعنی پرامپت بدون نمونه، در راهنمای few-shot و zero-shot توضیح داده شده است.

۶. پرامپت تصویر

توصیف تصویری است که می‌خواهید بسازید: سوژه، سبک، نور، رنگ، زاویه و نسبت تصویر. منطقش با پرامپت متنی یکی است، ولی اجزایش فرق دارد. نمونه‌های کامل را در پرامپت ساخت عکس با هوش مصنوعی ببینید.

A cozy Persian tea house at sunset, warm light through stained glass windows, a samovar on a wooden table, photorealistic, soft focus background, 4:5 aspect ratio

۷. پرامپت ویدیو

علاوه بر توصیف صحنه، حرکت را هم می‌گوید: حرکت دوربین، اتفاقی که در چند ثانیه رخ می‌دهد و حال‌وهوای کلی. جزئیات بیشتر در پرامپت ساخت ویدیو با هوش مصنوعی آمده است.

۸. پرامپت سیستمی

دستور ثابتی است که پیش از گفت‌وگو تعیین می‌شود و رفتار کلی مدل را شکل می‌دهد؛ مثلاً «همیشه فارسی و کوتاه پاسخ بده و اگر درباره سفارش سؤال شد، شماره سفارش را بپرس». در ChatGPT و ابزارهای مشابه، بخش‌هایی مثل دستورالعمل‌های سفارشی یا تنظیمات پروژه نقشی شبیه به این دارند. برای جزئیات، پرامپت سیستمی و نقش را بخوانید.

چند مثال پرامپت از زندگی روزمره، کار و درس

بهترین راه فهمیدن پرامپت، دیدن آن در موقعیت‌های آشناست. این مثال‌ها را کپی کنید و جاهای داخل کروشه را با اطلاعات خودتان پر کنید.

در زندگی روزمره

برای یک خانواده چهار نفره برنامه غذایی ناهار یک هفته را بنویس.
مواد موجود در خانه: [فهرست].
محدودیت: یکی از بچه‌ها بادمجان نمی‌خورد و وقت آشپزی هر روز حداکثر یک ساعت است.
خروجی: جدول روز، غذا و موادی که باید بخرم.

اگر موضوع سلامت، رژیم درمانی یا حساسیت غذایی است، پاسخ را جایگزین نظر پزشک یا متخصص تغذیه نکنید.

می‌خواهم به صاحبخانه پیام بدهم که شیر آب آشپزخانه چکه می‌کند و تعمیرش لازم است.
یک پیام مؤدبانه و کوتاه بنویس که درخواستم روشن باشد و پیشنهاد دو زمان برای آمدن تعمیرکار بدهد.

در کار

یادداشت‌های جلسه زیر را مرتب کن.
خروجی: سه بخش «تصمیم‌ها»، «کارها با نام مسئول و مهلت» و «موارد باز».
اگر مسئول یا مهلت کاری در متن نیامده، «نامشخص» بنویس و حدس نزن.
یادداشت‌ها: [متن]

برای آگهی استخدام [عنوان شغل] در یک شرکت کوچک نرم‌افزاری، شرح وظایف و شرایط احراز را بنویس.
اطلاعات: [وظایف اصلی]، [مهارت‌های لازم]، نوع همکاری: [تمام‌وقت/پاره‌وقت].
لحن صادق و ساده باشد و از عبارت‌های کلیشه‌ای مثل «محیط پویا» استفاده نکن.

در درس و یادگیری

من دانش‌آموز سال یازدهم هستم و مبحث [نام مبحث] را نفهمیده‌ام.
اول با یک مثال ساده توضیح بده، بعد سه سؤال کوتاه از من بپرس تا ببینی فهمیده‌ام یا نه.
جواب سؤال‌ها را تا وقتی خودم جواب نداده‌ام نگو.

این فصل کتاب را برای مرور پیش از امتحان خلاصه کن.
خروجی: ۱۰ نکته کلیدی، تعریف اصطلاحات مهم و پنج سؤال تستی با جواب در انتها.
فقط از متن همین فصل استفاده کن.
[متن فصل]

تفاوت پرامپت ضعیف و قوی چیست؟

پرامپت قوی لزوماً طولانی‌تر نیست؛ جاهایی را که مدل باید حدس بزند پر می‌کند. نسخه مبهم: «این متن را خلاصه کن.» نسخه دقیق‌تر: «متن زیر را برای مدیر غیرمتخصص در ۵ نکته خلاصه کن؛ هر نکته حداکثر ۲ جمله باشد، اعداد و محدودیت‌های پژوهش حفظ شوند و هیچ منبعی اضافه نشود.» نسخه دوم هدف، مخاطب، طول و مرزهای پاسخ را روشن می‌کند.

بیشتر جواب‌های بد از چند اشتباه تکراری می‌آیند؛ فهرست کامل آن‌ها را با نسخه اصلاح‌شده در اشتباهات رایج پرامپت‌نویسی ببینید.

یک پرامپت را قدم‌به‌قدم قوی کنیم

فرض کنید می‌خواهید برای تولد مادرتان متن تبریک بنویسید. نسخه اول معمولاً این است:

یک متن تبریک تولد برای مادرم بنویس.

جواب احتمالاً کلی و شبیه هزاران متن دیگر است. حالا فقط سه چیز اضافه کنید: کجا استفاده می‌شود، یک خاطره یا ویژگی واقعی، و طول.

یک متن تبریک تولد برای مادرم بنویس که روی کارت کنار گل می‌گذارم.
مادرم معلم بازنشسته است، عاشق باغچه‌اش است و همیشه می‌گوید «هر چیزی وقت خودش را دارد».
لحن گرم و ساده، بدون شعر و جمله‌های کلیشه‌ای، حداکثر ۶۰ کلمه.
سه نسخه کوتاه با حال‌وهوای متفاوت بده تا یکی را انتخاب کنم.

تفاوت دو نسخه در «کلمات بهتر» نیست؛ در اطلاعاتی است که فقط شما داشتید و حالا مدل هم دارد. این مهم‌ترین درس پرامپت‌نویسی است.

پیش از فرستادن پرامپت به چه چیزهایی دقت کنیم؟

پرامپت فقط درباره کیفیت جواب نیست؛ هر چیزی که در آن می‌نویسید به سرویس‌دهنده ارسال می‌شود و بسته به سرویس و تنظیمات حساب ممکن است ذخیره شود. چند عادت ساده از دردسرهای بعدی جلوگیری می‌کند:

• اطلاعات خصوصی را حذف کنید: رمز عبور، شماره کارت، کد ملی، شماره تلفن و آدرس دیگران را در پرامپت نگذارید. برای بیشتر کارها، نام واقعی هم لازم نیست و می‌توانید «مشتری الف» بنویسید.
• اسناد کاری را با احتیاط بفرستید: قرارداد، اطلاعات مالی یا داده مشتری‌های شرکت تابع قوانین سازمان شماست. اگر مطمئن نیستید، از مسئول مربوط بپرسید.
• عکس دیگران را بدون اجازه بارگذاری نکنید: در پرامپت‌های تصویری که عکس واقعی آدم‌ها را ویرایش می‌کنند، رضایت صاحب عکس شرط اول است.
• جواب را بررسی کنید: به‌خصوص نام‌ها، عددها، تاریخ‌ها و هر توصیه پزشکی، حقوقی یا مالی را پیش از استفاده با منبع معتبر کنترل کنید.
• شرایط ابزار را بدانید: امکانات، محدودیت‌ها و قوانین استفاده تجاری هر ابزار فرق دارد و عوض می‌شود. صفحه تنظیمات و شرایط همان سرویس را ببینید.

چرا با یک پرامپت همیشه نتیجه یکسان نمی‌گیریم؟

مدل‌های زبانی احتمالاتی‌اند و پاسخ آن‌ها می‌تواند با نسخه مدل، تنظیمات و زمینه گفت‌وگو تغییر کند. حتی اگر همان پرامپت را دو بار پشت سر هم بفرستید، ممکن است دو جواب متفاوت بگیرید. پرامپت خوب نوسان را حذف نمی‌کند؛ اما معیارها را روشن می‌کند و احتمال خروجی قابل استفاده را افزایش می‌دهد.

این تفاوت همیشه بد نیست. برای ایده‌پردازی، تنوع کمک می‌کند و می‌توانید چند بار جواب بگیرید و بهترین را انتخاب کنید. برای کارهایی که باید ثابت باشند، مثل استخراج اطلاعات یا دسته‌بندی، قالب خروجی دقیق و یک یا دو نمونه بدهید تا پاسخ‌ها به هم نزدیک‌تر شوند.

یک پرامپت در ابزارهای مختلف هم ممکن است نتیجه متفاوتی بدهد. اگر بین ChatGPT، Claude و Gemini جابه‌جا می‌شوید، پرامپت‌های مهم را در هر کدام جداگانه امتحان کنید.

فرق پرامپت، پرامپت‌نویسی و مهندسی پرامپت چیست؟

پرامپت خود متن ورودی است. پرامپت‌نویسی مهارت نوشتن یک دستور خوب برای یک کار است. مهندسی پرامپت روش سیستماتیک طراحی، آزمایش و نگه‌داری پرامپت‌هایی است که قرار است بارها و با ورودی‌های مختلف درست کار کنند؛ مثلاً در یک فرایند کاری یا یک محصول نرم‌افزاری.

• اگر هر روز چند سؤال از ChatGPT می‌پرسید، پرامپت‌نویسی خوب کافی است.
• اگر یک پرامپت را برای تیم یا مشتری‌ها می‌سازید، یا خروجی آن مستقیم وارد یک ابزار دیگر می‌شود، به اصول مهندسی پرامپت مثل آزمون با چند ورودی و نسخه‌بندی نیاز دارید.

اولین پرامپت خوب را چطور بنویسیم؟

اگر تازه شروع کرده‌اید، این پنج قدم را برای کار بعدی خودتان امتحان کنید:

1. نتیجه را در یک جمله بنویسید: دقیقاً چه چیزی تحویل می‌گیرید؟
2. دو یا سه جمله زمینه اضافه کنید: برای چه کسی است و کجا استفاده می‌شود؟
3. متن یا داده‌تان را جدا بگذارید: مثلاً زیر عنوان «ورودی».
4. طول و قالب را بگویید: چند کلمه، جدول یا فهرست؟
5. بعد از جواب اول، مشخص بازخورد بدهید: «پاراگراف دوم را حذف کن و مثال‌ها را ایرانی کن» بهتر از «بهترش کن» است.

این قالب ساده را کپی کنید:

کار: [نتیجه‌ای که می‌خواهید]
برای: [مخاطب و جایی که استفاده می‌شود]
ورودی: [متن، داده یا اطلاعات]
محدودیت: [طول، لحن، چیزهایی که نباید باشد]
قالب خروجی: [جدول، فهرست، متن کوتاه...]
اگر اطلاعاتی کم است، قبل از شروع سؤال بپرس.

همین قالب را می‌توانید به انگلیسی هم بنویسید؛ مدل‌های امروزی فارسی را می‌فهمند، اما اگر خروجی فارسی می‌خواهید، زبان خروجی را صریح بگویید.

Task: [the result you want]
Audience: [who will read or use it]
Input: [your text or data]
Constraints: [length, tone, what to avoid]
Output format: [table, list, short text]
Respond in Persian. If something important is missing, ask before you start.

گام بعدی: از تعریف پرامپت تا نوشتن پرامپت حرفه‌ای

حالا که می‌دانید پرامپت چیست، یک دستور واقعی را که این هفته استفاده کرده‌اید بردارید و با شش جزء بالا بازنویسی کنید. برای روش قدم‌به‌قدم و مثال‌های کامل، آموزش نوشتن پرامپت حرفه‌ای را بخوانید و برای نکته‌های مخصوص یک ابزار، آموزش پرامپت‌نویسی ChatGPT را ببینید. اگر می‌خواهید سریع از یک نقطه آماده شروع کنید، پرامپت‌های آماده را مرور کنید.