آموزش پرامپت‌نویسی ChatGPT؛ قالب، ترفندها و ۱۰ پرامپت کاربردی

برای پرامپت‌نویسی خوب در ChatGPT، هدف، زمینه، اطلاعات ورودی، محدودیت‌ها و شکل خروجی را در یک پیام روشن بنویسید و بعد پاسخ را در همان گفت‌وگو مرحله‌به‌مرحله اصلاح کنید. این راهنما یک قالب ثابت، روش کار با متن و فایل، شخصی‌سازی پاسخ‌ها، کم‌کردن خطا و ۱۰ پرامپت آماده برای کارهای روزمره را نشان می‌دهد.

اصول این صفحه به نسخه یا قیمت خاصی وابسته نیست و تقریباً بدون تغییر در Claude و Gemini هم کار می‌کند. تفاوت‌های این ابزارها در مقایسه ChatGPT، Claude و Gemini آمده است.

قالب پایه پرامپت برای ChatGPT

ChatGPT فقط چیزی را می‌داند که در گفت‌وگو نوشته‌اید یا در تنظیمات به او گفته‌اید. هرچه موقعیت شما برایش روشن‌تر باشد، پاسخ کمتر کلی می‌شود. این قالب پنج‌بخشی را برای بیشتر کارها می‌توانید استفاده کنید:

هدف: [خروجی نهایی و کاربرد آن]
زمینه: [من کی هستم، مخاطب کیست، چه چیزی از قبل می‌دانیم]
ورودی: [متن، داده یا مشخصاتی که باید روی آن کار شود]
محدودیت‌ها: [طول، لحن، چیزهایی که نباید اضافه شود]
قالب خروجی: [فهرست، جدول، ایمیل، چند بند مشخص]
اگر اطلاعاتی برای انجام درست کار کم است، قبل از پاسخ از من بپرس.

جمله آخر کوچک است اما اثر زیادی دارد: به‌جای اینکه مدل جاهای خالی را با حدس پر کند، سؤال می‌پرسد. توضیح کامل هر جزء با مثال در آموزش نوشتن پرامپت حرفه‌ای آمده است.

نمونه کامل: یک پرامپت ضعیف و نسخه اصلاح‌شده

فرض کنید صاحب یک کافه کوچک می‌خواهد برای منوی جدید صبحانه یک پیام اطلاع‌رسانی بنویسد. این مثال آموزشی است و خروجی‌ها نمونه‌ای از الگوی رایج پاسخ‌اند، نه نتیجه ثبت‌شده یک آزمایش.

نسخه اول

یک پیام تبلیغاتی برای منوی صبحانه کافه‌ام بنویس.

خروجی معمول: متنی با جمله‌هایی مثل «طعمی بی‌نظیر را تجربه کنید» و «بهترین صبحانه شهر»، چند ایموجی، و احتمالاً اسم غذاهایی که اصلاً در منو نیستند.

نقد خروجی:

• مدل نمی‌داند منو چه غذاهایی دارد، پس از خودش نام غذا ساخته است.
• معلوم نیست پیام کجا منتشر می‌شود؛ پیامک، استوری یا تابلوی کافه طول و لحن متفاوتی می‌خواهند.
• ادعای «بهترین صبحانه شهر» قابل اثبات نیست و می‌تواند اعتماد مشتری را کم کند.
• دعوت به اقدام روشن ندارد: مشتری نمی‌داند از کی و چه ساعتی می‌تواند بیاید.

نسخه اصلاح‌شده

هدف: پیامک اطلاع‌رسانی منوی جدید صبحانه برای مشتری‌های ثابت کافه.
زمینه: کافه کوچک محله‌ای؛ مشتری‌ها بیشتر کارمندان اطراف هستند که صبح عجله دارند.
ورودی: منو شامل املت سبزیجات، نان و پنیر و گردو، و فرنی است. از شنبه، ساعت ۷ تا ۱۱ سرو می‌شود. سفارش بیرون‌بر داریم.
محدودیت‌ها: حداکثر ۷۰ کلمه، بدون ایموجی، بدون صفت عالی مثل «بهترین»، فقط همین سه غذا.
قالب خروجی: سه نسخه با شروع متفاوت.
اگر اطلاعاتی کم است، قبل از نوشتن بپرس.

خروجی معمول: سه پیام کوتاه که اسم غذاهای واقعی، ساعت سرو و امکان بیرون‌بر را می‌گویند. ممکن است مدل پیش از نوشتن بپرسد که آیا نشانی یا شماره تماس هم باید در پیام بیاید.

نقد خروجی: این نسخه قابل استفاده است، اما هنوز یک بار بازخوانی لازم دارد: ساعت و روز شروع را با برنامه واقعی تطبیق دهید و نسخه‌ای را انتخاب کنید که با لحن همیشگی پیام‌های کافه هماهنگ‌تر است. اگر هر سه نسخه شبیه هم بودند، در پیام بعدی بخواهید «یکی با سؤال شروع شود، یکی با ساعت سرو، یکی با بیرون‌بر».

تفاوت اصلی دو نسخه طول پرامپت نیست، بلکه اطلاعاتی است که مدل نمی‌توانست بدون شما بداند: منوی واقعی، مخاطب، کانال انتشار و چیزهایی که نباید در متن بیاید.

دادن زمینه، متن و فایل به ChatGPT

وقتی می‌خواهید ChatGPT روی متن مشخصی کار کند، متن را از دستور جدا کنید تا مدل مرز آن را اشتباه نگیرد. یک روش ساده، گذاشتن متن بین دو خط جداکننده است:

متن بین دو خط زیر را برای [هدف] بازنویسی کن. فقط از اطلاعات همین متن استفاده کن.
---
[متن]
---

• متن طولانی: بگویید کدام بخش برایتان مهم است. «کل این گزارش را خلاصه کن» نتیجه کلی‌تری از «فقط تصمیم‌ها و مهلت‌ها را از این گزارش دربیاور» می‌دهد.
• فایل: اگر فایل پیوست می‌کنید، در پیام بنویسید با آن چه کند و کدام صفحه یا ستون مهم است. پس از پاسخ، چند عدد یا جمله را با فایل اصلی تطبیق دهید.
• اطلاعات حساس: رمز عبور، شماره کارت، کد ملی و اطلاعات محرمانه مشتری را در گفت‌وگو نگذارید؛ به‌جای آن‌ها از نمونه ساختگی یا [نام مشتری] استفاده کنید.

اصلاح در همان گفت‌وگو یا شروع گفت‌وگوی تازه؟

پاسخ اول را پیش‌نویس بدانید. در همان گفت‌وگو یک اصلاح مشخص بخواهید؛ مثلاً «بند دوم را کوتاه‌تر کن» یا «لحن را رسمی‌تر کن، بقیه را تغییر نده». اصلاح‌های مبهم مثل «بهترش کن» معمولاً کل متن را عوض می‌کنند.

اما وقتی موضوع کاملاً عوض می‌شود، یا گفت‌وگو آن‌قدر طولانی شده که مدل جزئیات اول را رعایت نمی‌کند، گفت‌وگوی تازه شروع کنید. برای اینکه چیزی از دست نرود، این دستور را در گفت‌وگوی قبلی بفرستید و خروجی را در گفت‌وگوی جدید بگذارید:

تصمیم‌ها، اطلاعات تأییدشده و قالب نهایی‌ای را که تا اینجا به آن رسیدیم در یک خلاصه کوتاه بنویس تا در گفت‌وگوی جدید ادامه دهیم.

ترجیحات ثابت با دستورالعمل‌های سفارشی

اگر در هر گفت‌وگو چیزهای تکراری می‌نویسید، مثل «فارسی جواب بده» یا «مقدمه‌چینی نکن»، آن‌ها را در بخش دستورالعمل‌های سفارشی یا شخصی‌سازی در تنظیمات ChatGPT بنویسید. نام و جای این بخش ممکن است در نسخه‌های مختلف فرق کند، اما کاربردش یکی است: ترجیحاتی که در همه گفت‌وگوها رعایت شود. یک نمونه:

پاسخ‌ها را به فارسی روان و بدون مقدمه‌چینی بنویس.
من [شغل یا زمینه کاری] هستم و بیشتر برای [نوع کارها] از تو استفاده می‌کنم.
اگر از چیزی مطمئن نیستی، صریح بگو و حدس را با واقعیت قاطی نکن.
وقتی مقایسه می‌کنی، جدول بده.

اطلاعات خصوصی را در این بخش هم ننویسید؛ فقط چیزی را بگذارید که لازم است مدل همیشه بداند.

جدول و خروجی ساختاریافته

ChatGPT در ساختن جدول، فهرست مرحله‌ای و قالب ثابت خوب است، به شرطی که ستون‌ها و ترتیب را خودتان تعیین کنید. به‌جای «مقایسه کن» بنویسید: «جدولی با ستون‌های گزینه، هزینه، مزیت، ریسک و پیشنهاد نهایی بساز». اگر خروجی قرار است در اکسل یا برنامه دیگری استفاده شود، صریح بگویید «فقط جدول را بده، بدون توضیح اضافه».

کم‌کردن پاسخ ساختگی و اشتباه

مدل‌های زبانی ممکن است با لحنی مطمئن اطلاعات نادرست، عدد ساختگی یا منبعی ناموجود بدهند. چند عادت ساده این خطر را کم می‌کند:

• اجازه «نمی‌دانم» بدهید: بنویسید «اگر مطمئن نیستی بگو نمی‌دانم».
• داده را خودتان بدهید: برای کار روی قیمت، مشخصات یا قانون، متن معتبر را در پیام بگذارید و بخواهید فقط از همان استفاده کند.
• منبع برای بررسی بخواهید، نه برای اعتماد: اگر منبع معرفی شد، خودتان آن را باز کنید و ادعا را تطبیق دهید.
• حدس را جدا کنید: بخواهید فرض‌ها و برداشت‌ها را جدا از اطلاعات قطعی علامت بزند.

۱۰ پرامپت کاربردی ChatGPT برای کارهای روزمره

این پرامپت‌ها را کپی کنید و بخش‌های داخل کروشه را با اطلاعات خودتان پر کنید.

۱. برنامه سفر با محدودیت

برای سفر [تعداد] روزه به [شهر] برنامه روزانه بساز. بودجه: [مبلغ]. همراهان: [شرح]. محدودیت‌ها: [مثلاً پیاده‌روی کم، بدون پرواز].
برای هر روز صبح، ظهر و عصر را جدا کن. قیمت و ساعت کاری جاها را حدس نزن؛ بنویس کدام موارد را باید پیش از سفر بررسی کنم.

۲. توضیح یک بند قرارداد یا قبض

این بند را به زبان ساده توضیح بده، تعهدهای هر طرف را فهرست کن و بگو چه سؤال‌هایی باید قبل از امضا بپرسم:
[متن بند]
اگر جایی مبهم است، مبهم بودنش را بگو و تفسیر قطعی نده.

این توضیح جای مشاوره حقوقی یا مالی را نمی‌گیرد. برای تصمیم مهم، متن را به متخصص نشان دهید.

۳. مقایسه دو محصول از روی مشخصات

این دو محصول را برای نیاز من مقایسه کن: [نیاز و نوع استفاده].
محصول الف: [مشخصات]
محصول ب: [مشخصات]
جدولی با ستون‌های ویژگی، الف، ب و اهمیت برای من بساز. فقط از مشخصات بالا استفاده کن و در پایان یک پیشنهاد با دلیل بده.

۴. برنامه غذایی با محدودیت

برای یک هفته برنامه غذایی ساده بساز. تعداد نفرات: [عدد]. محدودیت‌ها: [گیاه‌خواری، حساسیت، بودجه]. زمان پخت روزانه: [دقیقه].
فهرست خرید هفتگی را هم جدا بده. ادعای درمانی یا کالری دقیق نده.

اگر بیماری یا رژیم پزشکی دارید، برنامه را با پزشک یا متخصص تغذیه هماهنگ کنید.

۵. برنامه مطالعه

تا [تاریخ امتحان] برای [درس یا موضوع] برنامه مطالعه بساز. سرفصل‌ها: [فهرست]. زمان آزاد روزانه: [ساعت]. نقاط ضعفم: [موارد].
هر هفته یک روز برای مرور و تست بگذار و بگو پیشرفت را چطور بسنجم.

۶. خلاصه جلسه و کارهای بعدی

از یادداشت‌های این جلسه، تصمیم‌ها، کارها با نام مسئول و مهلت، و سؤال‌های بی‌پاسخ را جدا کن:
[یادداشت‌ها]
اگر مسئول یا مهلت کاری مشخص نیست، «نامشخص» بنویس.

۷. نامه یا پیام شکایت مؤدبانه

برای [شرکت یا فروشگاه] یک پیام شکایت مؤدبانه و محکم بنویس. ماجرا: [شرح با تاریخ و شماره سفارش]. درخواست من: [بازپرداخت، تعویض، پاسخ].
حداکثر ۱۵۰ کلمه، بدون تهدید و اغراق، با یک درخواست روشن و مهلت پاسخ.

۸. ایده‌پردازی برای نام

برای [کسب‌وکار یا محصول] با مخاطب [شرح] و حس [مثلاً صمیمی، حرفه‌ای]، ۲۰ نام پیشنهاد بده. نام‌ها را در سه گروه فارسی، انگلیسی و ترکیبی دسته‌بندی کن و برای هر کدام یک خط دلیل بنویس.
یادآوری کن که ثبت‌شدن نام و دامنه را باید جداگانه بررسی کنم.

۹. ساده‌کردن متن برای کودک

این متن را برای کودک [سن] ساله بازنویسی کن. جمله‌ها کوتاه باشند، یک مثال از زندگی روزمره بیاور و معنی اصلی را تغییر نده:
[متن]

۱۰. ماتریس تصمیم‌گیری

بین این گزینه‌ها مردد هستم: [گزینه‌ها]. معیارهای من و اهمیت هر کدام از ۱ تا ۵: [معیارها].
یک ماتریس تصمیم بساز، به هر گزینه بر اساس اطلاعاتی که دادم امتیاز بده و جمع وزنی را حساب کن. جاهایی که اطلاعات کافی ندادم را مشخص کن و نتیجه را قطعی جلوه نده.

برای نمونه‌های بیشتر در محتوا، کسب‌وکار، برنامه‌نویسی و تصویرسازی، ۱۵ پرامپت آماده رایگان را ببینید.

نسخه‌های دیگر پرامپت‌ها برای موقعیت‌های مختلف

یک پرامپت خوب را می‌توان با تغییر چند جزء برای موقعیت دیگری هم استفاده کرد. چند نمونه از همین فهرست:

خلاصه جلسه: نسخه گزارش به مدیر

از یادداشت‌های این جلسه یک گزارش کوتاه برای مدیری بنویس که در جلسه نبوده: حداکثر پنج خط، اول تصمیم‌ها، بعد ریسک‌ها و در پایان کمکی که از او لازم داریم.
[یادداشت‌ها]

خلاصه جلسه: نسخه پیام گروهی تیم

از همین یادداشت‌ها یک پیام برای گروه تیم بنویس: کار هر نفر با مهلت در یک خط، لحن صمیمی و بدون جزئیات بحث‌ها.

مقایسه دو گزینه: وقتی مشخصات کامل ندارید

می‌خواهم بین [گزینه الف] و [گزینه ب] انتخاب کنم اما مشخصات کامل ندارم. فهرستی از سؤال‌هایی بده که باید از فروشنده بپرسم یا خودم بررسی کنم تا مقایسه منصفانه شود. هنوز توصیه نکن.

پیام شکایت: نسخه پیگیری دوم

به پیام قبلی‌ام در تاریخ [تاریخ] پاسخی داده نشده. یک پیام پیگیری کوتاه بنویس که به پیام قبلی اشاره کند، درخواست را تکرار کند و قدم بعدی من را اگر تا [مهلت] پاسخی نیامد، بدون تهدید بیان کند.

برنامه مطالعه: نسخه وقتی عقب افتاده‌اید

طبق برنامه قبلی باید تا امروز [بخش‌ها] را تمام می‌کردم اما فقط [بخش‌ها] تمام شده است. با همان زمان روزانه، برنامه را برای روزهای باقی‌مانده تا [تاریخ] دوباره بچین و بگو کدام بخش‌ها را می‌توانم خلاصه‌تر بخوانم.

رفع مشکل: اگر خروجی این‌طور بود، این را تغییر دهید

• خروجی خیلی کلی و کلیشه‌ای است: مخاطب مشخص، یک نمونه واقعی از کارتان و فهرست عبارت‌های ممنوع اضافه کنید؛ مثلاً «از جمله‌هایی مثل بی‌نظیر و فوق‌العاده استفاده نکن».
• خیلی طولانی است: سقف کلمه یا تعداد بند بدهید و بگویید «مقدمه و جمع‌بندی ننویس».
• خیلی کوتاه و سطحی است: بخش‌های لازم را نام ببرید؛ مثلاً «برای هر گزینه مزیت، عیب و یک مثال بنویس».
• اطلاعات ساختگی دارد: داده واقعی را در پیام بگذارید و بنویسید «هیچ عدد، نام یا منبعی خارج از این متن اضافه نکن».
• لحن با مخاطب جور نیست: دو سه جمله از متنی که لحنش را دوست دارید بدهید و بخواهید همان لحن را تقلید کند.
• قالب را رعایت نکرده است: قالب را با یک نمونه خالی نشان دهید؛ مثلاً ستون‌های جدول را خودتان بنویسید و بخواهید فقط پر شود.
• دستور اول را فراموش کرده است: در گفت‌وگوی طولانی، دستور مهم را دوباره تکرار کنید یا با خلاصه، گفت‌وگوی تازه شروع کنید.
• به فارسی جواب نمی‌دهد یا قاطی می‌نویسد: در خود پیام و در دستورالعمل‌های سفارشی بنویسید «پاسخ را کامل به فارسی بنویس؛ اصطلاحات فنی را در پرانتز انگلیسی بیاور».

اشتباهات رایج در پرامپت‌نویسی برای ChatGPT

• پرسش یک‌خطی برای کار پیچیده: «یک طرح کسب‌وکار بنویس» بدون مشخص‌کردن بازار، بودجه و هدف، فقط متن عمومی می‌دهد. کار پیچیده را با زمینه کامل شروع کنید یا اول از مدل بخواهید سؤال‌های لازم را بپرسد.
• چند کار در یک پیام: ایده‌یابی، نوشتن و ویرایش را جدا بخواهید. وقتی همه با هم خواسته شوند، هیچ‌کدام دقیق انجام نمی‌شود و پیدا کردن ایراد هم سخت‌تر است.
• نپرسیدن سؤال متقابل: اجازه ندادن به مدل برای پرسیدن، باعث می‌شود جاهای خالی را حدس بزند.
• اصلاح مبهم: «بهترش کن» یا «حرفه‌ای‌ترش کن» معلوم نمی‌کند چه چیزی باید عوض شود. بگویید کدام بخش، از چه نظر و چه چیزی باید ثابت بماند.
• اعتماد به اعداد و تاریخ‌ها: قیمت، آمار، قانون و تاریخ را همیشه از منبع اصلی بررسی کنید؛ مدل ممکن است اطلاعات قدیمی یا ساختگی بدهد.
• گذاشتن اطلاعات محرمانه: اطلاعات مالی، رمزها و اطلاعات شخصی دیگران را وارد نکنید؛ با نمونه ساختگی همان نتیجه را می‌گیرید.
• کپی بدون بازخوانی: اعداد، نام‌ها و ادعاها را قبل از استفاده بررسی کنید. متنی که با نام شما منتشر می‌شود، مسئولیتش هم با شماست.
• گفت‌وگوی بی‌پایان: وقتی پاسخ‌ها از مسیر خارج شدند، خلاصه بگیرید و از نو شروع کنید.
• ذخیره‌نکردن پرامپت موفق: پرامپتی را که برای کار تکراری جواب داده در یک فایل نگه دارید تا هر بار از صفر شروع نکنید.

پرسش‌های پرتکرار درباره پرامپت‌نویسی ChatGPT

پرامپت طولانی بهتر است یا کوتاه؟

طول معیار نیست. پرامپت باید هر اطلاعاتی را که مدل بدون شما نمی‌داند داشته باشد و چیز اضافه نداشته باشد. برای سؤال ساده یک خط کافی است؛ برای متن تبلیغاتی یا گزارش، زمینه و محدودیت لازم است.

آیا نقش‌دادن مثل «تو یک متخصص بازاریابی هستی» لازم است؟

همیشه نه. نقش وقتی مفید است که زاویه نگاه یا سطح تخصص پاسخ را مشخص کند. اگر زمینه و مخاطب را روشن نوشته باشید، بدون نقش هم نتیجه خوبی می‌گیرید.

یک پرامپت هر بار جواب یکسان می‌دهد؟

نه. پاسخ‌ها ممکن است در هر اجرا کمی فرق کنند. اگر قالب ثابت می‌خواهید، ساختار خروجی را دقیق تعیین کنید و یک نمونه از خروجی مطلوب بدهید.

همین روش در Claude و Gemini هم کار می‌کند؟

بله، اصول یکسان است: هدف، زمینه، ورودی، محدودیت و قالب. ممکن است برای هر ابزار کمی تنظیم لازم باشد؛ نمونه ثابت را روی هر کدام امتحان کنید و نتیجه را مقایسه کنید.

برای یادگیری قدم‌به‌قدم، از مرکز آموزش پرامپت‌نویسی شروع کنید؛ اگر کاری را مرتب تکرار می‌کنید، پرامپت‌های آماده و مستند زمان آزمون‌وخطا را کم می‌کنند.